کوچک و ناتوان: بررسی مستند عیّار تنها

سید مسیح میرجعفری منتقد سینما در یادداشتی که در اختیار سایت مدارا قرار داد نوشت: مهمترین اشکال “عیّار تنها” تحقیق ضعیف پشت فیلم است. فیلمساز صرفاً با  شناختی که از قبل نسبت به بیضایی داشته نمی­تواند، خیلی به ما اطلاعات دهد. اطلاعاتی که احتمالاً از همان دوران دانشجویی خودش به روز نشده و هیچ عمقی نیافته است. او غیر از نام­بردن آثار بیضایی، کاری نمی­کند. اطلاعاتی که به ما می­دهد چندان تازگی ندارد و نکته خاصی به ما اضافه نمی­کند. برعکس آنچه در عنوان فیلم وجود دارد، این فیلم اصلاً به بررسی آثار بهرام بیضایی نمی­پردازد و حتی معرفی درستی از این آثار برای کسانی که آنها را نمی­شناسند ارائه نمی­دهد. مستندساز سعی می­کند نظرات خود را  درباره آثار بیضایی به مخاطب ارائه دهد که این کار اصلاً مناسب یک مستند نیست. در خلال این اطلاعات بی­پشتوانه مستندساز می­گوید “باشو غریبه کوچک” همواره به عنوان بهترین فیلم در ایران انتخاب شده است! استفاده بدون احتیاط از لفظ “همواره” احتمال اشتباه را بالا می­بَرَد. حال آن­که باشو اگرچه در ده یا پنج فیلم برتر قرار گرفته اما مثلاً در نظرسنجی­های مجله فیلم تا کنون بهترین فیلم انتخاب نشده­است.

فیلم به وضوح از اولین لحظه صاحب یک دیدگاه سیاسی است. همین که فیلم برای رادیو فردا ساخته شده، نوید چنین دیدگاهی را می­دهد اما فیلم بارها و بارها بر سانسور تاکید می­کند و اصلاً عمده سوالات از بیضایی را معطوف به سانسور و اجحاف­هایی می­کند که در حق او شده­است. اما همین تحقیقات ضعیف باعث می­شود، او حتی هیچ نکته ویژه­ای را درباره این سانسورها بیان نمی­کند. اصلاً بیضایی می­گوید که نمی­خواهد در مورد این مسائل صحبت کند ولی فیلمساز که هیچ زوایه­ای به نگاه خودش نسبت به بیضایی و آثارش نداده­است، مجبور است همین خط را ادامه دهد. در فیلم مدام گفته می­شود که بیضایی سانسور شده­است. ما این را می­دانیم و نه بیضایی بلکه تمام هنرمندان ایرانی این سالها قربانی سانسور شده­اند اما نمی­توان با تکیه بر همین نکته یکساعت مستند ساخت. آن هم وقتی بیضایی علاقه  ندارد مورد جدیدی درباره سانسورها به ما بگوید.

فیلم با هیچکس جز شخص بیضایی و همسرش صحبت نمی­کند و این هم یکی دیگر از نقاط ضعف اساسی مستند است. مستندساز باید بتواند سوژه را از زوایای مختلف بکاود، نکته­ای که در اینجا به هیچ­وجه اتفاق نمی­افتد.

تنها بخش مهم و اختصاصی فیلم هم باز می­گردد به یک تسویه حساب شخصی میان بیضایی و کیمیایی، غیر از این تکرار مکرر لفظ سانسور و ذکر این موارد سانسور جذابیتی ندارد.

مستندساز  نمی­تواند تمهید درستی برای استفاده از آرشیو آثار بیضایی به عنوان B-roll در مستند، بیندیشد و برش خوردن­ها بعضاً نابجا و آزاردهنده­اند.

عیّار تنها مستند ضعیفی در حد و اندازه رادیو فردا است و به هیچ وجه نمی­تواند ارزش بیضایی و آثارش را نشان دهد.