کوچک و ناتوان: بررسی مستند عیّار تنها
کوچک و ناتوان: بررسی مستند عیّار تنها
پیش از نقد فیلم مستند عیّار تنها ساختۀ علاء محسنی لازم می­دانم تاکید کنم که انتقاداتی که در ادامه مطرح می­کنم. مربوط به این اثر است و ربطی به آثار بیضایی و شخص او ندارد. همچنین قصد توجیه سانسور را ندارم. سانسور به ویژه آن جنس سانسوری که بیضایی قربانی آن است؛ به طور کامل محکوم است اما شیوه پرداختن مستند ساز به آثار بيضايی بزرگ و سانسور او، اشکالات بزرگی دارد.

سید مسیح میرجعفری منتقد سینما در یادداشتی که در اختیار سایت مدارا قرار داد نوشت: مهمترین اشکال “عیّار تنها” تحقیق ضعیف پشت فیلم است. فیلمساز صرفاً با  شناختی که از قبل نسبت به بیضایی داشته نمی­تواند، خیلی به ما اطلاعات دهد. اطلاعاتی که احتمالاً از همان دوران دانشجویی خودش به روز نشده و هیچ عمقی نیافته است. او غیر از نام­بردن آثار بیضایی، کاری نمی­کند. اطلاعاتی که به ما می­دهد چندان تازگی ندارد و نکته خاصی به ما اضافه نمی­کند. برعکس آنچه در عنوان فیلم وجود دارد، این فیلم اصلاً به بررسی آثار بهرام بیضایی نمی­پردازد و حتی معرفی درستی از این آثار برای کسانی که آنها را نمی­شناسند ارائه نمی­دهد. مستندساز سعی می­کند نظرات خود را  درباره آثار بیضایی به مخاطب ارائه دهد که این کار اصلاً مناسب یک مستند نیست. در خلال این اطلاعات بی­پشتوانه مستندساز می­گوید “باشو غریبه کوچک” همواره به عنوان بهترین فیلم در ایران انتخاب شده است! استفاده بدون احتیاط از لفظ “همواره” احتمال اشتباه را بالا می­بَرَد. حال آن­که باشو اگرچه در ده یا پنج فیلم برتر قرار گرفته اما مثلاً در نظرسنجی­های مجله فیلم تا کنون بهترین فیلم انتخاب نشده­است.

فیلم به وضوح از اولین لحظه صاحب یک دیدگاه سیاسی است. همین که فیلم برای رادیو فردا ساخته شده، نوید چنین دیدگاهی را می­دهد اما فیلم بارها و بارها بر سانسور تاکید می­کند و اصلاً عمده سوالات از بیضایی را معطوف به سانسور و اجحاف­هایی می­کند که در حق او شده­است. اما همین تحقیقات ضعیف باعث می­شود، او حتی هیچ نکته ویژه­ای را درباره این سانسورها بیان نمی­کند. اصلاً بیضایی می­گوید که نمی­خواهد در مورد این مسائل صحبت کند ولی فیلمساز که هیچ زوایه­ای به نگاه خودش نسبت به بیضایی و آثارش نداده­است، مجبور است همین خط را ادامه دهد. در فیلم مدام گفته می­شود که بیضایی سانسور شده­است. ما این را می­دانیم و نه بیضایی بلکه تمام هنرمندان ایرانی این سالها قربانی سانسور شده­اند اما نمی­توان با تکیه بر همین نکته یکساعت مستند ساخت. آن هم وقتی بیضایی علاقه  ندارد مورد جدیدی درباره سانسورها به ما بگوید.

فیلم با هیچکس جز شخص بیضایی و همسرش صحبت نمی­کند و این هم یکی دیگر از نقاط ضعف اساسی مستند است. مستندساز باید بتواند سوژه را از زوایای مختلف بکاود، نکته­ای که در اینجا به هیچ­وجه اتفاق نمی­افتد.

تنها بخش مهم و اختصاصی فیلم هم باز می­گردد به یک تسویه حساب شخصی میان بیضایی و کیمیایی، غیر از این تکرار مکرر لفظ سانسور و ذکر این موارد سانسور جذابیتی ندارد.

مستندساز  نمی­تواند تمهید درستی برای استفاده از آرشیو آثار بیضایی به عنوان B-roll در مستند، بیندیشد و برش خوردن­ها بعضاً نابجا و آزاردهنده­اند.

عیّار تنها مستند ضعیفی در حد و اندازه رادیو فردا است و به هیچ وجه نمی­تواند ارزش بیضایی و آثارش را نشان دهد.

  • منبع خبر : سایت خبری مدارا